Wapnowanie gleb

Zakwaszenie większości gleb w Polsce wynika z:
- naturalnych ubytków wapnia z gleby poprzez pobieranie go wraz z plonem,
- wypłukiwanie w głąb,
- stosowanie niektórych nawozów mineralnych.

Zakwaszenie gleb powoduje niską ich produktywność oraz zwiększa skażenie środowiska naturalnego.

Niedobór wapna i kwaśność gleb powodują przede wszystkim:
- zmniejszenie przyswajalności składników pokarmowych przez rośliny uprawne
- degradację gleby.

Prowadzi to do obniżenia plonów i ograniczenia możliwości doboru uprawy gruntów.
Głównym zadaniem wapnowania jest odkwaszanie gleby, doprowadzając jej odczyn (pH) do poziomu optymalnego dla uprawianych roślin.

Optymalne zakresy pH dla niektórych roślin uprawnych:

Wapnowanie jako zabieg odkwaszający wpływa na podnoszenie urodzajności gleb poprzez:
- poprawę właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych,
- zwiększenie przyswajalności fosforu, potasu i magnezu,
- poprawa przyswajalności mikroelementów przez rośliny,
- zmniejszenie toksycznego działania glinu i manganu,
- ograniczenie dostępności dla metali ciężkich,
- dodatni wpływ na procesy rozkładu substancji organicznej,
- wspomaganie nawożenia organicznego i mineralnego,
- polepszenie jakości zdrowotnych i technologicznych płodów rolnych.

Efektywne wapnowanie

Nawozy do odkwaszania gleb dostępne są w formie węglanowej lub tlenkowej. W tych pierwszych dominującym składnikiem jest węglan wapnia, a w tlenkowych — tlenek wapnia powstały poprzez prażenie skały wapiennej. Forma nawozu jest jednym z ważniejszych czynników decydujących o efektywności wapnowania, a zatem o szybkości odkwaszania gleby. Decydującą rolę w tym zakresie odgrywa rozpuszczalność nawozów w wodzie. Najłatwiej rozpuszczają się w glebie formy tlenkowe nawozów, znacznie trudniej natomiast węglanowe.

Wapna tlenkowe polecane są przede wszystkim dla gleb ciężkich, gliniastych, a węglanowe — dla lekkich, piaszczystych. Nawożenie szybko działającym nawozem tlenkowym na glebach lekkich może prowadzić do niszczenia ich struktury, jednak w praktyce oznacza to pogorszenie właściwości decydujących o żyzności ziemi. Formy związków wapnia i magnezu występujące w nawozach do odkwaszania gleb są najczęściej trudno rozpuszczalne w wodzie. Sprawia to, że efekt ich stosowania w postaci zmniejszenia kwasowości może być zauważalny dopiero w następnym sezonie. W tabeli podane są informacje pozwalające porównać rozpuszczalność w wodzie nawozów zawierających wapń.

W naturalnych warunkach glebowych składniki te rozpuszczane są w roztworze glebowym, który jest zazwyczaj kwaśny, co ułatwia nieco ten proces. Niemniej jednak z przedstawionego zestawienia wyraźnie wynika, że przechodzenie form wapnia zawartych w nawozach do odkwaszania w formy aktywnie działające w glebie wymaga przede wszystkim dobrej wilgotności oraz czasu. Warto również pamiętać, że na glebach ciężkich, gliniastych efektywność wapnowania jest mniejsza, przez co dawki nawozów do odkwaszania gleb powinny być większe.

O skuteczności, a właściwie szybkości działania nawozów wapniowych decydują również inne ich właściwości. Szybciej uaktywniają się nawozy rozdrobnione oraz zawierające więcej wapnia i magnezu. Te właściwości będą lepiej zauważalne, jeśli nawozy zostaną wymieszane z glebą, co ułatwi proces rozpuszczania się w glebie. Dlatego wapnowanie poleca się wykonywać w okresie późnego lata i jesienią, przed zabiegami umożliwiającymi wymieszanie nawozu z wierzchnią warstwą gleby (podorywka, orka, kultywatorowanie). Niestety, w uprawie roślin wieloletnich, a zwłaszcza sadowniczych, efektywność wapnowania jest bardzo ograniczona w wyniku stosowania nawozów jedynie powierzchniowo. W tym przypadku nawożenie jesienią pozwala do wiosny na przeniknięcie ich do głębszych warstw gleby tylko wraz z wodą opadową.

Przydatność wapna dla roślin.

Ważnym zagadnieniem związanym z odkwaszającym działaniem wapna jest jego przydatność dla roślin, jako źródła szybko dostępnego wapnia. W uprawie wielu gatunków, zwłaszcza sadowniczych, odgrywa on istotną rolę w kształtowaniu jakości owoców i ich przydatności do długotrwałego przechowywania w chłodni. Zaopatrzenie drzew jabłoni wczesną wiosną w ten składnik pokarmowy bezpośrednio z gleby poprzez system korzeniowy jest niezmiernie ważne. Ponad 50% całej puli wapnia gromadzonego przez drzewa w sezonie wegetacyjnym pobierane jest w ciągu pierwszych 6–8 tygodni wegetacji. Niestety, ograniczona rozpuszczalność form wapnia wchodzących w skład nawozów do odkwaszania gleb sprawia, że nie stanowią one efektywnego źródła tego składnika dla uprawianych roślin. Wykorzystując informacje zawarte w tabeli 1 możemy obliczyć, ile wapnia dostarczy się roślinom wraz z wprowadzanym do gleby wapnem, którego podstawowym składnikiem jest — przykładowo — węglan wapnia. Okazuje się, że z całej masy nawozu rozsianego na powierzchnię hektara (zazwyczaj kilka ton) jedynie ok. 13 kg węglanu wapnia zostanie bezpośrednio rozpuszczone w wodzie zgromadzonej w wierzchniej warstwie (30 cm) gleby i dostarczy korzeniom zaledwie 5,2 kg czystego wapnia. Taką ilość można wprowadzić do gleby z tylko około 27 kilogramami saletry wapniowej. Nawet tak uproszczone wyliczenia wskazują na niewielką rolę wapna w szybkim zaopatrzeniu roślin w wapń. Mylące jest zatem nazywanie nawozów do odkwaszania gleb nawozami wapniowymi, bowiem w praktyce nie stanowią one łatwo dostępnego dla roślin źródła tego składnika pokarmowego. Nawozy wapniowe powinny zawierać w swym składzie szybko rozpuszczalne w wodzie formy wapnia, umożliwiające efektywne dostarczenie tego składnika w rejon działania systemu korzeniowego.